VERSCHENEN 3 FEBRUARI 2014

Bert Coenen – Coaching de oorlog verklaard! – Een driedimensionale benadering van denken en handelen bij begeleiding en verandering. Dr. Bert Coenen trekt in dit boek ten strijde tegen de devaluatie van het begrip ‘coaching’. Het woord coaching lijkt tegenwoordig synoniem aan ‘begeleiding’. Coenen constateert dat de ooit heldere methode coaching is verworden tot een verzameling uiteenlopende waarden, visies, doelstellingen en werkwijzen met alle onduidelijkheden, tegenstrijdigheden, dilemma’s en ambivalenties van dien. Dit boek is een oorlogsverklaring tegen de kritiekloze omarming van het marktdenken in begeleiding en tegen de beperkingen van een overwegend methodische benadering van begeleiding. In Coaching de oorlog verklaard! houdt Coenen een pleidooi voor een meerdimensionele benadering van begeleiding en vraagt hij nadrukkelijk aandacht voor een uitbreiding van de methodische dimensie met een contextuele en relationele dimensie. Naast het hanteren van een bij de begeleidingsvraag passende methode gaat het bij begeleiding immers ook om inzicht in de omstandigheden waarin de problematiek speelt en om het inzicht dat het handelen vaak onaf, open en conflicterend is en de actieve inbreng van de begeleide persoon verlangt. Het betoog van de auteur rust op een hecht filosofisch fundament met een sterke ethische component. Dit boek gaat, hoewel de titel anders doet vermoeden, niet alleen over coaching, maar vooral over rijkere eigentijdse vormen van denken en handelen bij begeleiding, organiseren en veranderen. De kunsten worden in dit boek niet alleen gehanteerd als bron van inspiratie maar vooral als bron van kennis om tot andere inzichten te komen.
Coaching de oorlog verklaard! Een driedimensionale benadering van denken en handelen bij begeleiding en verandering – Bert Coenen – gebonden ‐ geillustreerd – 144 pagina’s ‐ € 22,50 ISBN:9789490951160
Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Hannie Ooms, hannie.ooms@2010uitgevers.nl
tel.: 06 54 29 39 08
www.2010uitgevers.nl

2.5.4            Palimpsest in de actuele beeldende kunsten

Ook in de actuele ➀ beeldende kunsten wordt wel gebruikgemaakt van palimpsest.

work#art: ‘in een begin’ 

Tijdens de Kunstschouw 2012 realiseerden Douwe Buwalda en Bert van der Sluijs op het weerbarstige, brakke terrein van Atelier de Bovenkamer➁ in Nieuw-Haamstede (Zeeland) een installatie die voortkwam uit het thema ‘in een begin’➂. Een onderwerp dat deze kunstenaars al langer bezighoudt. Werkend en verwerkend troffen de kunstenaars die werken onder de naam work#art (www.workheart.nl) allerlei gelaagdheden aan zowel wat betreft het landschap en hun werkproces als de kunstthema’s. De werkwijze van Buwalda en van der Sluijs is voor alles werk in uitvoering met als resultante een per definitie onaf, tijdelijk kunstwerk. Schouwend en beschouwend betrokken zij in die tien dagen de omgeving en de bezoekers bij hun kunst in wording.

Zij kwamen uit op Palimpsest als titel van de installatie: het pellen, onderscheiden, herschikken en herschrijven van wat ze aan gelaagdheden aantroffen. Met de woeste en ledige aarde op deze nieuwe plek, kwam dit alles letterlijk uit en van de grond. Hoe onbeschreven is dit woest en ledig terrein eigenlijk? Hoe onbevangen werkt kunst? Ieder moment werd door de kunstenaars opgevat als ‘in een begin’ van een toekomst. Elke plek bood zo’n begin: hier, nu en ook wat je toekomt vanaf de horizon. Zo spelend met tijd en ruimte ontstond een speelse en verwachtingsvolle visie. Een toekomst die, in de ogen van veel mensen, op ‘het spel’ lijkt te staan. Een spel dat ons parten speelt.

Wat gebeurt er op en met het terrein? De lange gestrekte stalen heklijn die ooit het terrein afbakende, biedt zestig jaar later een geheel andere aanblik. De kunstenaars kwamen uit op scherend licht. Alles wat aanwezig is op het terrein bood, in dat licht bekeken, een andere aanblik. De geest die rondwaarde en de beelden die daaruit voortkwamen deden ‘stof’ opwaaien. Stof tot reflectie. Palimpsest werd in tien dagen tijd door bijna drieduizend kunstliefhebbers bezocht.

Verbeke Foundation: relationele presentaties

De Verbeke Foundation is een particulier initiatief waar cultuur, natuur en ecologie samenkomen. Het bijzondere kunstcomplex ligt in Kemzeke in België, vlak bij de Zeeuws-Vlaamse gemeente Hulst. Het is eerder een plek in beweging dan een museum. Bio- en ecokunstenaars werken er met levende materialen zoals planten, dieren en geuren. De stichting biedt een vrijplaats waar jonge kunstenaars in staat worden gesteld om ter plekke werken te creëren als artists in residence. De collectie omvat meer dan tweeduizend collages en assemblages en biedt een overzicht van verschillende kunstbewegingen zoals dada. Bij de colleges en assemblages zijn de kunstenaars Alechinski, Panamarenko, Tuynmans en Fabre goed vertegenwoordigd. Op een natuurterrein van 12 hectare met 20.000 m2 overdekte industriële loodsen en kassen worden jaarlijks verschillende hedendaagse kunsttentoonstellingen georganiseerd. Verbeke Foundation is dadaïstisch, surrealistisch en anarchistisch. In de woorden van Geert Verbeke: ‘Onze tentoonstellingsruimte wil geen oase zijn. Onze presentatie is onaf, in beweging, ongepolijst, contradictisch, slordig, complex, onharmonieus, levend en onmonumentaal zoals de wereld buiten de museummuren,’ en ook buiten de directiekamers, de werkvloer, voeg ik eraan toe.
Bijzondere aandacht gaat hier uit naar bio-art, een actuele kunstvorm waar natuur en wetenschap elkaar ontmoeten. Een fantastisch voorbeeld is het project Cosmopolitan chicken van de kunstenaar Koen Vanmechelen. Hij is op zoek naar de oerkip en is inmiddels aangekomen bij de vijftiende generatie door het kruisen van diverse rassen zoals de Mechelse Koekoek met de Franse Poulet de Bresse. De afstammelingen Mechelse Bresses werden daarop weer gekruist met Engelse, Amerikaanse, Nederlandse en andere rassen. Uiteindelijk zal de oerkip alle genetisch materaal van alle kippen op de wereld bevatten. De oerkip als beeld voor het openstaan voor andere culturen. Een instructief voorbeeld van codesign en cocreatie, maar bovenal van het palimpseste principe van het ontcijferen van onderliggend genetisch materiaal (teksten)! Een ander voorbeeld van bio-art biedt de kunstenaar Jef Faes die met gips een begin van een honingraat maakte die vervolgens door bijen zelf werden afgewerkt en in gebruik genomen.

Manifesta: nomadisch evenement

jef_faes_7De Manifesta is, naast de Documenta in Kassel en de Biënnale in Venetië, een van de drie belangrijke Europese kunstmanifestaties. De wens het complexe DNA van de hedendaagse cultuur in Europa te ontrafelen vormde ooit de grondslag voor de tweejaarlijkse Manifesta-tentoonstellingen. Kunstmanifestaties dienen in de ogen van de curatoren van Manifesta een kritisch licht te laten schijnen op maatschappelijke en geopolitieke onderwerpen en begrippen als ‘plaats’, ‘geschiedenis’, ‘identiteit’ en ‘stedelijke problemen’ onder de loep te houden. De allereerste Manifesta vond in 1996 plaats in Rotterdam. Deze stad verloor door het bombardement in 1940 haar centrum en daarmee haar geschiedenis. Deze tragische stad zonder hart (Zadkine) is tegelijkertijd een van de belangrijkste economische regio’s wereldwijd. Rotterdam als voedingsbodem voor kritisch onderzoek naar de status van Europa.

Manifesta wordt iedere twee jaar grotendeels heruitgevonden, met steeds een nieuwe regio als voedingsbodem en binnen een kort tijdsbestek. Manifesta als reizend evenement richt het onderzoek op de rafelranden van Europa. Andere edities vonden plaats op perifere plekken zoals Ljubljana en Murcia.➃ In die grenszones werd door kunstenaars onderzoek gedaan naar veranderingen in politiek klimaat, culturele identiteit, geopolitiek, technologie en de status van Europa zelf. Het is een internationaal kunstevenement zonder vaste bestuurlijke of economische basis.

Op de Genkse locatie van Manifesta 2012 – een voormalige mijnstreek in de Belgische Kempen – zijn de ecologische en demografische gevolgen van het industriële kapitalisme uit de vorige eeuw nog zichtbaar; een bijzondere plek als alomvattende geografische en ecologische ‘mijnmachine’. Oorspronkelijke intrinsieke menselijke waarden zoals dialoog, communicatie en samenwerking, gestoeld op het vermogen van mensen om verder te kijken dan hun eigen subjectiviteit en een gemeenschappelijk project te realiseren, vormden volgens de curatoren de grondslagen van de tentoonstelling The deep of the modern van Manifesta 9 in 2012 in Genk. De tentoonstelling bood een complexe dialoog tussen de diverse lagen van kunst, erfgoed en geschiedenis. Deel 1 De poëzie van de herstructurering: hedendaagse kunst bood een selectie van artistieke antwoorden op de wereldwijde veranderingen in het productiesysteem. In deel 2 Het tijdperk van de steenkool: het kunsthistorische luik werd een aantal kunstwerken uit de 19e tot en met de vroege 21e eeuw getoond. Schilderijen, beelden die de grote invloed van steenkool als dé energiebron van de industriële revolutie weergaven. Deel 3 17 Ton: het erfgoedluik verkende de culturele productie in Europa die ontstond na de mijnsluitingen in de tweede helft van de 20e eeuw.

Op deze Manifesta zijn de curatoren en de deelnemende kunstenaars erin geslaagd om op de restanten van de André Dumont kolenmijn de beelden en verhalen over sociaaleconomische en ecologische kwesties die te maken hebben met het industriële kapitalisme als regionaal en als wereldomspannend fenomeen weer zichtbaar en leesbaar te maken.

work#art, Verbeke Foundation, Manifesta: voorbeelden van een relationele esthetiek

De hedendaagse kunst, zoals geïllustreerd aan de hand van work#art, Verbeke Foundation en Manifesta is onaf, tijdelijk, ongepolijst en open. Het is kunst die de inbreng van de bezoekers vraagt en reflecteert op de sociale en (geo)politieke context van onze tijd. In de visie van work#art zijn de beelden, de installaties nooit ‘af’ en ‘klaar’. Aan bestaand materiaal (uitlaatpijpen, tweedehands boeken) geven zij een nieuwe betekenis, een betekenis die mede in dienst staat van de veranderingen van het alledaagse leven. Guy Debord (2006, p. 225) spreekt in dit verband over omleidingen (détournements). De Verbeke Foundation onderzoekt de ethische, meer in het bijzonder ecologische kwaliteiten van kunst. Ook hier is de tentoongestelde kunst vaak letterlijk in beweging. Het kenmerk van Manifesta is een ‘op drift raken’➄ om eens in de twee jaar tijdelijk ergens neer te strijken op een bij voorkeur perifere plaats.

De vormentaal van work#art, Verbeke Foundation en Manifesta is veelvormig en onzuiver. Bestaand materiaal wordt geherinterpreteerd, hernomen en hergebruikt. De context waarbinnen de kunst een plaats moet krijgen speelt een belangrijke rol. We kunnen hier in termen van tentoonstellingsmaker en filosoof Nicolas Bourriaud (1998) spreken over een relationele esthetica.

Voor de begeleidingskunde van belang zijnde concepten zoals methode, context, relatie, verbondenheid (engagement), betrokkenheid (commitment), handelen, tijdelijkheid, onafheid zijn ook te vinden in de gelaagde wereld van de kunsten (de microwereld van Work#art, mesowereld van de Verbeke Foundation en macrowereld van Manifesta). In de wereld van complexe begeleidingsvraagstukken speelt gelaagdheid een cruciale rol. Dergelijke vraagstukken hebben (vaak verborgen) kenmerken van een palimpsest. 

➀ De term ‘hedendaagse kunst’ is inmiddels een bepaalde ‘besmette’ betekenis aan het krijgen. Het wordt tegenwoordig in
verband gebracht met geld en economie. In navolging van Liam Gillick lijkt de term ‘actuele kunst’ beter weer te geven waar
toegewijde en geëngageerde kunst voor staat (in: Badiou, 2012, pp. 304-305).

➁ Uit Atelier De Bovenkamer is eind 2013 voortgekomen Atelier Schouws Licht.

➂ De Hebreeuwse versie van het christelijke ‘in den beginne’.

➃ Manifesta 1 Rotterdam 1996; Manifesta 2 Luxembourg 1998; Manifesta Manifesta 3 Ljubjana 2000; Manifesta 4 Frankfurt am Main 2002; Manifesta 5 Donostia-San Sebastián 2004; Manifesta 6 Nicosia (niet doorgegaan) 2006; Manifesta 7 Trentino-Alto Adige 2008; Manifesta 8 Regio Murcia 2010.

➄ Guy Debord (2006, p. 171) ziet het op drift raken (dérive) als een praktische strategie om de ordeningsdwang van de
postfordische samenleving te ontregelen. Als voorbeeld: om een jou onbekende stad te leren kennen laat je in plaats van gebruik te maken van een stadsplattegrond je leiden door willekeur: als je twaalf vuurrode personenauto’s hebt geteld, ga je bij de eerstvolgende mogelijkheid linksaf enzovoort.